Bạn có bao giờ để ý không, trong những cuộc trò chuyện giữa phụ huynh với nhau, chuyện học hành và… chiều cao của con gần như luôn song hành? Tôi nghĩ điều đó cũng dễ hiểu thôi. Ở trẻ em và đặc biệt là thanh thiếu niên Việt Nam, chiều cao không chỉ là con số trên thước đo, mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến sự tự tin, cơ hội thể thao, thậm chí cả nghề nghiệp sau này. Nói cách khác, tầm vóc chính là “tấm hộ chiếu” mở ra nhiều cánh cửa trong tương lai.
Nhưng rồi, khi nhìn vào số liệu từ Viện Dinh dưỡng Quốc gia, chúng ta phải thừa nhận một thực tế hơi chạnh lòng: chiều cao trung bình của người Việt vẫn thấp hơn đáng kể so với chuẩn khu vực. Điều này có nhiều nguyên nhân – từ thiếu hụt dinh dưỡng, yếu tố di truyền, phát triển xương chậm, cho đến những bệnh lý ảnh hưởng đến chiều cao như rối loạn hormone tăng trưởng hay các bệnh mạn tính. Thậm chí, những “nguyên nhân trẻ chậm lớn” tưởng nhỏ nhặt lại có thể để lại dấu ấn lâu dài trong cả quá trình phát triển thể chất.
Vậy thì câu hỏi đặt ra là: làm sao để trẻ em Việt Nam không bị “hụt hơi” về tầm vóc so với bạn bè quốc tế? Giờ thì, chúng ta hãy cùng đi sâu vào những yếu tố tác động đến sự phát triển chiều cao của trẻ em và thiếu niên để tìm lời giải.
Suy dinh dưỡng thể thấp còi: Gốc rễ âm thầm khiến chiều cao trẻ em Việt Nam không phát triển
Bạn biết cảm giác lo lắng khi thấy con mình cứ thấp hơn bạn bè cùng lớp, dù ăn uống tưởng như ổn? Mình đã ở trong tình huống đó — và phải nói thật, lúc đầu mình không nghĩ suy dinh dưỡng lại có thể “thầm lặng” đến thế. Nhưng rồi khi bắt đầu tìm hiểu sâu, mình choáng với con số mà Bộ Y Tế từng công bố: gần 25% học sinh tiểu học ở Việt Nam bị suy dinh dưỡng thể thấp còi. Đó không chỉ là chiều cao thấp hơn bình thường, mà là biểu hiện của thiếu hụt kéo dài vi chất quan trọng như kẽm, sắt, canxi, protein – những thứ cơ bản mà nhiều khẩu phần ăn học đường hiện nay vẫn chưa đáp ứng đủ.
Bạn có để ý không, nhiều bữa trưa học đường vẫn còn nghèo nàn chất lượng, đôi khi chỉ xoay quanh cơm trắng, một chút thịt vụn, và canh loãng. Trong khi đó, cơ thể trẻ lại đang cần một lượng dinh dưỡng cực kỳ chuẩn để xương phát triển đúng nhịp. Ở nhà bạn có thể kiểm soát được khẩu phần, nhưng ở trường thì sao? Đó chính là điểm dễ bị bỏ qua nhất – và cũng nguy hiểm nhất.
Mình sẽ chia sẻ thêm cách bạn có thể nhận biết sớm dấu hiệu suy dinh dưỡng và các chỉ số cần theo dõi… nhưng để hiểu rõ hơn, bạn cần biết cụ thể tại sao tình trạng này lại phổ biến đến thế. Chúng ta đi tiếp nhé.
Rối loạn hormone tăng trưởng (GH): Kẻ vô hình khiến con bạn mãi không cao nổi
Bạn có bao giờ tự hỏi tại sao con mình ăn uống đủ, vận động tốt, ngủ đúng giờ mà vẫn thấp bé hơn hẳn so với các bạn cùng lứa? Mình từng vật lộn với câu hỏi đó gần cả năm trời. Cho đến khi bác sĩ ở Bệnh viện Nhi Đồng 1 nói thẳng: “Con bạn cần kiểm tra hormone tăng trưởng, có thể tuyến yên đang không hoạt động đúng cách.” Mình thực sự bất ngờ – vì trước đó chưa từng nghĩ đến thiếu GH như một nguyên nhân sâu xa đến vậy.
GH – hay hormone tăng trưởng – được tiết ra từ tuyến yên, nằm sâu trong não. Nó đóng vai trò như “người chỉ huy trưởng” cho quá trình tăng chiều cao. Nếu tuyến yên hoạt động kém (do bẩm sinh hoặc tổn thương), hoặc cơ thể bạn không “nhạy” với GH (gọi là kháng GH), thì dù dinh dưỡng có tốt đến mấy, xương cũng không phát triển đúng tốc độ. Nhiều bạn bước vào tuổi dậy thì nhưng chiều cao gần như “đứng im” – đó là lúc bạn nên nghi ngờ.
Mình khuyên bạn: đừng chờ đợi quá lâu. Một xét nghiệm IGF-1, chụp MRI tuyến yên, hay kiểm tra nội tiết đơn giản có thể làm rõ mọi thứ. Cái giá của việc chậm trễ là gì? Là khi giai đoạn tăng trưởng vàng đã trôi qua mất rồi…
Còi xương, loãng xương sớm và “khoảng trời bị lãng quên” trong phát triển chiều cao trẻ
Bạn có từng để ý những đứa trẻ không bao giờ chịu ra sân chơi? Suốt ngày dán mắt vào màn hình, ngồi lì trong nhà… Mình đã gặp không ít trường hợp như vậy – và đáng buồn là, nhiều bạn nhỏ trong số đó mắc các bệnh lý về xương mà phụ huynh không hề nhận ra cho đến khi… quá muộn. Còi xương do thiếu vitamin D, loãng xương sớm, hay mật độ xương thấp là những thứ không dễ thấy ngay từ đầu, nhưng âm thầm bào mòn khả năng phát triển chiều cao từng ngày.
Điều khiến mình “ngộ” ra là: bạn có thể cho con ăn canxi đầy đủ, nhưng nếu thiếu vitamin D từ ánh nắng sáng sớm, hoặc không vận động ngoài trời đều đặn, thì canxi đó gần như… vô dụng. Cơ thể không hấp thu được, xương không chắc lại, và chiều cao thì chậm hẳn. Ở Bệnh viện Nhi Đồng 2, mình từng nghe bác sĩ kể rằng có bé 9 tuổi đã được chẩn đoán loãng xương giai đoạn sớm, và lý do chỉ đơn giản là ngồi trong nhà cả ngày, không tắm nắng.
Nếu bạn thấy con thường xuyên đau chân, hay gù nhẹ, hoặc lớn chậm hơn hẳn bạn bè – hãy đừng chủ quan. Một chụp DEXA hoặc xét nghiệm mật độ xương có thể cho bạn một cái nhìn hoàn toàn khác. Và biết không? Đôi khi, chỉ cần 20 phút tắm nắng mỗi sáng thôi – cũng đủ thay đổi cả quá trình phát triển của con.
Bệnh mãn tính và “cú hãm phanh ngầm” đối với phát triển chiều cao ở trẻ
Bạn có từng thấy con bị hen, viêm ruột hay tiểu đường tuýp 1 mà điều trị mãi vẫn không lớn nhanh như mong đợi? Lúc trước mình cũng chỉ tập trung chữa bệnh chính, không hề nghĩ chiều cao lại bị ảnh hưởng gián tiếp. Cho đến khi mình nghe bác sĩ ở Bệnh viện Nhiệt Đới giải thích: viêm mãn tính và thuốc corticoid có thể làm tốc độ tăng trưởng chậm lại đáng kể. Nghe xong mới thấm.
Những bệnh như hen phế quản, viêm đại tràng mãn, tiểu đường tuýp 1 gây viêm kéo dài, làm cơ thể tiêu hao năng lượng cho việc “chống đỡ bệnh” thay vì xây dựng xương và cơ. Tệ hơn, nếu bạn dùng corticoid dài ngày để kiểm soát triệu chứng, thì tác dụng phụ lại âm thầm cản trở phát triển chiều cao, giảm mật độ xương và làm hormone tăng trưởng hoạt động kém. Bạn cho con ăn uống đầy đủ cũng chưa chắc hấp thu được, vì viêm ruột còn khiến thiếu hấp thu dinh dưỡng kéo dài (điều này mình từng chủ quan cho là “rối loạn tiêu hóa bình thường”).
Theo kinh nghiệm của mình, bạn đừng chỉ nhìn vào bệnh chính. Hãy hỏi bác sĩ về dinh dưỡng hỗ trợ, kiểm soát đường huyết, kế hoạch giảm liều corticoid nếu có thể. Tin mình đi, chiều cao của con có thể phục hồi tốt hơn bạn tưởng, miễn là bạn không bỏ quên nó trong quá trình điều trị.
Dậy thì sớm: Khi chiều cao của con bị “chặn đứng” trước khi bạn kịp nhận ra
Bạn có bao giờ giật mình khi thấy bé gái lớp 3, lớp 4 nay đã có ngực, nổi mụn, thậm chí… có kinh nguyệt? Mình từng nghĩ đó là “sinh lý bình thường, con lớn sớm thôi mà”, cho đến khi bác sĩ ở Bệnh viện Từ Dũ chỉ thẳng: “Nếu không can thiệp, con bạn sẽ rất thấp khi trưởng thành.” Nghe xong, mình lạnh cả sống lưng.
Vấn đề là thế này: dậy thì sớm làm xương phát triển nhanh nhưng cũng đóng sớm, khiến chiều cao không còn cơ hội vươn tiếp. Hormone sinh dục như estrogen làm tuổi xương tăng tốc, và đến một lúc nào đó – khi đầu xương đóng lại – game over, dù con mới 11, 12 tuổi. Mà bạn biết không, dậy thì sớm ở TP.HCM giờ chẳng hiếm đâu. Internet, thực phẩm công nghiệp, gà nuôi tăng trọng, thiếu vận động ngoài trời… tất cả đều góp phần đẩy nhanh quá trình này.
Mình thực sự khuyên bạn: nếu thấy con lớn nhanh bất thường, hoặc “phát triển” sớm hơn các bạn cùng tuổi, hãy đưa con đi chụp tuổi xương và kiểm tra nội tiết càng sớm càng tốt. Trì hoãn chỉ vài tháng thôi, đôi khi cũng đủ để mất luôn “giai đoạn vàng” của chiều cao. Và điều này, mình đã học được… theo cách không vui chút nào.
Tầm soát sớm – “vũ khí thầm lặng” giúp con bạn tránh nguy cơ thấp còi
Bạn có từng nhìn lại hình tăng trưởng của con rồi giật mình vì… sao mãi chẳng nhích lên? Mình từng chủ quan như vậy. Nghĩ rằng con ăn khỏe, ngủ tốt là đủ. Nhưng sự thật là chiều cao không tự nhiên mà lớn, nhất là khi có những bệnh lý âm thầm kéo tụt lại từ lúc bạn chưa kịp nhận ra.
Ở TP.HCM, Trung tâm Dinh dưỡng và nhiều trường học hiện đã áp dụng mô hình khám học đường, tầm soát chiều cao, cân nặng, và cả biểu đồ tăng trưởng chuẩn WHO ngay từ cấp mầm non. Mình thấy đây là một bước đi cực kỳ thiết thực. Bạn chỉ cần kiểm tra định kỳ 6 tháng/lần, dùng biểu đồ tăng trưởng để so sánh chiều cao theo tuổi – là đã có thể phát hiện những bất thường rất sớm, kể cả những dấu hiệu nhỏ như tăng trưởng chậm hơn 4cm/năm.
Mình khuyên bạn: đừng đợi con “lùn hẳn” mới lo. Hãy theo dõi chiều cao như theo dõi lịch tiêm chủng – đều đặn, chủ động và kịp thời. Bởi can thiệp sớm không chỉ giúp con phát triển tốt hơn, mà còn giảm thiểu rủi ro điều trị muộn, tốn kém và đầy áp lực về sau.